مثل خطّابى و هروى و زمخشرى و حافظ ابو موسى اصفهانى در معنى « آن تلد الامة ربّتها » گفته‌اند اين كنايتست از كثرت فتوح اسلام و آنكه قيامت برنخيزد تا آنكه اين طايفهء عرب بر ملك فارس و روم غالب شوند و از آن جماعت اولجه و برده گيرند و ازيشان فرزند پيدا كنند و همين عربان تهى پاى برهنه بدن كه حالى در صحراها گوسفند مىچرانند و در قلت حال و خشونت عيش روزگار ميگذرانند ملوك و پادشاهان زمين شوند [ 34 ر ] و عمارتهاى عالى سازند و از سيه خانها بقصور زرنگار قياصره و اكاسره پردازند و برين تقدير جواب آنحضرت صلى اللّه عليه و سلم متضمن بشارت فتوح باشد و سبب مزيد مسرّت اصحاب كه عالم منقرض نخواهد شد و قيامت بر نخواهد خاست « 1 » تا آنكه شما صاحب فتوح شويد و دست تصرف بر بنات ملوك و اكابر كفّار فارس و روم بر گشاييد و شما را ازيشان فرزندان آيد و ما بسيار مشاهده كرده‌ايم در احاديث كه حضرت صلى اللّه عليه و سلم فرموده : قيامت برنخيزد تا امر فلانى واقع شود ، يا آنكه علامت قيامت امر فلانيست و مراد نه قرب وقوع آن امرست بقيامة چه وقوع آن امر شده و هنوز از قيامة اثر پيدا نيست ، بلك مراد تحقق وقوع آن امرست يعنى آن امر البته واقع خواهد شد پيش از قيامة و هر گاه كه كلام محمول بر معنى كنايى باشد ، چنانچه كلام علما دلالت بر ان كرد اشكال پيدا شدن اسمعيل پيغامبر و ابراهيم ولد رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم از ام الولد با وجود عدم وقوع قيامت بر طرف شد . حضرت خان فرمودند : معنى كنايى در جايى كه محقق شد البته معنى حقيقى هم خواهد بود و علما حمل بر معنى كنايى از آنجهت كرده‌اند كه ملاحظه نموده كه معنى حقيقى مستقيم نيست ، سخن ما در معنى حقيقى است و ميگوييم كه بر تقدير معنى حقيقى اشكال مىآيد و قرينهء كنايت درين مقام ظاهر نيست . فقير گفتم : قرينهء كنايت لازم نيست كه مقالى باشد شايد حالى بود و قرينه حالى عين اين اشكالست ، زيرا كه جميع عارفان لغت و عرف كه خطاب با ايشان و در محضر ايشان

--> ( 1 ) - در اصل : خواست .